تاريخ تقويم در ايران و كشورهاي اسلامي ـ گاهشماري در ايران
5. گاهشماري غازاني
به دنبال حمله مغول به ايران در 617 و حكومت چنگيزخان و جانشينان او و در نهايت حكومت ايلخانيان، تغييراتي در گاهشماريهاي رايج در ايران به وجود آمد؛ از جمله رواج دو گونه گاهشماري خاني (= غازاني)، در دوره كوتاهي از حكومت ايلخانيان، و البته گاهشماري دوازده حيواني (براي آگاهي بيشتر درباره گاهشماري دوازده حيواني نک: بخش 6). از ميان دو گاهشماري، كه هر دو با عنوان خاني معرفي شدهاند، از گاهشماري نخست اطلاع اندكي باقي مانده اما اسناد فراواني از گاهشماري دوم در دست است. مبدأ گاهشماري خاني نخست، 602 هجري قمري است؛ يعني، تاريخي كه چنگيزخان (549 ـ 624) اقوام مغول را متحد كرد. اسناد معدودي با اين مبدأ وجود دارد؛ از جمله ملا مظفر گنابادي (باب پانزدهم) در ذكر تقويم سال 1005 هجري قمري، اين مبدأ را با عنوان جلوس چنگيزخان معرفي نموده است (براي آگاهي بيشتر درباره اين گاهشماري نک: تقيزاده، ج 6، ص 155ـ156؛ د. اسلام، چاپدوم، ج 10، ص 268).
گاهشماري خاني دوم، كه الخاني و غازاني نيز ناميدهميشود، در زمان سلطان غازانخان (694ـ703)، هفتمين پادشاه سلسله ايلخانيان، و بنا بر شكايت مؤديان ماليات از نابساماني وضع جمعآوري ماليات بر اساس گاهشماري هجري قمري، به وجود آمد (وابِكنَوي، گ 52 پ ـ 53 ر). بر اثر اين پافشاريها غازانخان به وزير خود، رشيدالدين فضلالله، دستور طراحي و رسميت دادن اين گاهشماري را داد (بناكتي، ص 26). مبدأ گاهشماري غازاني، 12 رجب701 هجري قمري (حمدالله مستوفي، 1362 ش، ص 606؛ همو، 1377ش، ج2، ص1415) و مقارن اعتدال بهاري بوده است. تقيزاده (ج 6، ص 157ـ 158) تاريخهاي متعددي به نقل از وصافالحضره (ص 404، 435) بر اساس گاهشماري غازاني ذكر كرده و نيز چند تاريخ براي مبدأ اين گاهشماري برشمرده، كه درست نيست. بناكتي (همانجا) تاريخي مغاير با نوشته حمدالله مستوفي براي مبدأ گاهشماري غازاني ذكر كرده است.
به نوشته وابِكنَوي (گ 52 پ ـ 56 ر)، كه بيشترين اطلاعات را درباره اين گاهشماري داده، اركان گاهشماري غازاني، چه از نظر طول سال چه از نظر آرايه كبيسههاي آن، كاملا برابر گاهشماري جلالي است. تنها اختلاف در اين زمينه، زمان آغازسال نو (نوروز) است. وابكنوي (گ 53 ر ـ 54 ر) نوروز گاهشماري غازاني را زماني ميداند كه تا غروب آن روز آفتاب وارد برج حمل شده باشد. بر اين اساس، امكان يك روز اختلاف در موضع آغاز سال نو بين اين گاهشماري و گاهشماري جلالي وجود دارد (همانجا). اين يك روز اختلاف بين نويسندگان معاصر وابكنوي (از جمله حمدالله مستوفي، همانجاها) و نويسندگان عصر حاضر (از جمله هامر ـپورگشتال، ص 358؛ گينتسل، ج 1، ص 304)، كه روز 13 رجب701 هجري قمري را نخستين روز از نخستين سال گاهشماري غازاني ميدانند، نيز وجود دارد.
در مورد نام ماههاي سال نيز اگرچه وابكنوي (گ 55 ر) به استفاده از نامهاي تركي در اين گاهشماري اشاره ميكند، در اسناد متعدد تاريخگذاري شده با اين گاهشماري، انواع نامهاي ماه به كار رفته است. در سندي متعلق به سال 52 خاني (= غازاني) / 752 هجري قمري، از اسناد بقعه شيخصفي (سند ش 445، مجموعه اسناد بقعه شيخصفي در بايگاني بخش اسلامي موزه ملي ايران) كه احتمالاً مربوط به ملكاشرف چوپاني (متوفي 758) از امراي سلسله چوپانيان است از نام ماههاي هجري قمري با تاريخ غازاني استفاده شده است. در عين حال، به قرينه ذكر نام تيرماه جلالي در سنگنوشتهاي متعلق به سال 180 خاني (= غازاني) /886 هجري قمري، كاربرد نام ماههاي جلالي نيز در اين گاهشماري تأييد ميشود (براي آگاهي از متن اين سنگنوشته كه سنگ مزاري با دو تاريخ غازاني و هجري قمري است نک: مهديبهرامي، ص259) در نهايت در تقويمهاي نجومي كه انتشار آنها تقريباً از يك قرن و نيم گذشته در ايران معمول شده است، نام ماههاي تركي در كنار گاهشماري غازاني ذكر شدهاند (براي نمونه نک: نجمالدوله، 1271 ش، ص 5).
كهنترين اسناد مربوط به گاهشماري خاني (=غازاني)، سكههاي ضرب شده در زمان ابوسعيد بهادرخان (717ـ736)، نهمين پادشاه سلسله ايلخانيان، و مورَّخ به سال33 خاني (= غازاني) ميباشد (ترابيطباطبائي، ص 34ـ 35). اين سكهها رواج رسمي گاهشماري غازاني را تا سالهاي پاياني حكومت ابوسعيد تأييد ميكند. اما وجود سكههايي با تاريخ هجري قمري، مربوط به پيش از تاريخهاي ضرب شده بر سكههاي ايلخاني و پس از آن (نک: همان، ص 26، 40)، نشان ميدهد كه گاهشماري هجري قمري همچنان گاهشماري رسمي دوره ايلخانيبوده است. هامر ـ پورگشتال (ص 358ـ359) بينالتاريخين گاهشماري غازاني (بر اساس مبدأ مورد نظر وي، يعني13 رجب 701 هجري قمري) با مبدأ گاهشماري جلالي (9 رمضان 471 هجري قمري) را 81451 روز محاسبه كرده و بر اين اساس، بينالتاريخين گاهشماري غازاني را با چند گاهشماري مهم اسلامي به دست داده است (براي آگاهي بيشتر درباره گاهشماري خاني/ غازاني نک: همان، ص 357ـ359؛ گينتسل، ج 1، ص 304ـ 305؛ عبداللهي، 1366 ش، ص 328ـ330).
در قرن هشتم هجري، گاهشماري ديگري با نام «جمالي» در نواحي فارس وجود داشته است. تنها سند درباره اين گاهشماري كتيبهاي به عربي بر بناي خداي خانه واقع درمسجد جامع شيراز و متعلق به زمان زندگي امير جمالالدين شيخ ابواسحاق اينجو (زندگي 721ـ 758) پادشاه فارس، است. بر اساس اين كتيبه، سال 752 هجري قمري برابر سال ششم جمالي بوده است (نک: تصوير 1). اگر چه سند ديگري درباره اين گاهشماري به دست نيامده، ماهيت آن، خراجي و با نام ماههاي قمري شناخته شده است (محيط طباطبائي، ص 136ـ137).
