.:. به پايگاه اطلاع رساني مركز تقويم مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران خوش آمديد    .:.
     
صفحه اول
اخبار
معرفى مركز
كتابخانه
مركز تقويم
كتاب‌شناسى
تقويم
طرح‌هاى
پژوهشى
کارگاه
آموزشي
تماس با ما
پيوندها
كاربران حاضر:
456 نفر


تاريخ تقويم در ايران و كشورهاي اسلامي ـ گاه‌شماري‌ در ايران

گاه‌شماري‌ در ايران 9
فهرست عناوين بازگشت        ادامه

بررسي‌ چند نمونه‌ از تقويمهايي‌ كه‌ اختصاصاً بر اساس‌ گاه‌شماري جلالي ‌استخراج‌ شده‌اند (از جمله‌ تقويم‌ سال‌ 609 جلالي‌/ 1687ميلادي‌ نک: >تقويم‌ ايراني‌47<، ]ص‌ 2ـ 25 [)، استفاده‌ از روش‌ شمارش‌ روزها بر اساس‌ گاه‌شماري يزدگردي‌، يعني ‌دوازده‌ ماه‌ سي‌روزه‌ و پنج ‌روز اندرگاه‌ در انتهاي‌ اسفند، را با روش‌ عددشماري‌ روزها، نه‌ نامگذاري‌ آنها، تأييد مي‌كند. در دوره‌هاي‌ بعد، از جمله‌ در دوره‌ قاجار، كه‌ گاه‌شماري ‌جلالي‌ در كنار ساير گاه‌شماري‌ها در سالنامه‌هاي‌ چاپي‌ درج‌ مي‌شد، نيز از اين‌ روش‌ استفاده‌ مي‌شد (از جمله‌ نک: محمود قمي‌، ص‌ 1ـ13).

جدول‌ 7 ــ نام‌ روزهاي‌ ماه‌ در گاه‌شماري جلالي‌

    
1جشن‌ ساز‌16‌ديوبند
2بزم‌ نه‌‌17‌ره‌گشا (ي‌)
3سرفراز18‌اسب‌ تاز‌
4كشن‌ نشين‌19گوي‌ باز
5نوش‌ خور20‌پايدار‌
6غم‌ زدا (ي‌) 21‌مهر كار
7رخ‌ فروز22دوست‌ بين‌
8مال‌ بخش‌23جانفزا (ي‌)
9زرفشان‌24بت‌ فريب‌‌‌
10نام‌ جو (ي‌) 25كامران‌‌
11رزم‌ جو (ي‌) 26شادباش‌
12كينه‌كش‌27ديرزي‌‌‌
13تيغ‌زن‌28شيرگير‌
14داد ده‌29‌كامياب‌
15دين‌ پژوه‌30اي‌ شهريار‌

پنج‌ روز پاياني‌ سال‌
1آفرين
2فرخ‌
3فيروز
4رامشت‌
5درست‌‌

به‌ علت‌ رواج‌ هم‌زمان‌ نام‌ ماههاي‌ سال‌ در گاه‌شماري يزدگردي‌ و جلالي‌، اين‌ نامها در گاه‌شماري جلالي‌ عموماً با ذكر عبارت‌ سلطاني‌، جلالي‌ يا ملكي‌ از گاه‌شماري يزدگردي ‌جدا مي‌شدند. اين‌ القاب‌ بويژه‌ در ادب‌ فارسي‌ بسيار به‌كاررفته‌ است‌ (براي‌ نمونه‌هايي‌ از اين‌ موارد نک: ادامه‌ مقاله‌، بخش‌ 12). چگونگي‌ اعمال‌ كبيسه‌هاي‌ گاه‌شماري جلالي‌ و طول‌ سال ‌در اين‌ گاه‌شماري، موضوعاتي‌ هستند كه‌ كاملاً به‌ يكديگر وابسته‌اند. خازني‌ كه‌ خود جدولي‌ براي‌ سالهاي‌ كبيسه‌ در اين‌ گاه‌شماري طراحي‌ كرده‌ (نک: ص‌ 109)، طول‌ سال‌ شمسي‌ را 365 روز و 5 ساعت‌ و 45 دقيقه‌ و 44 ثانيه‌ و 14 ثالثه‌ و 18 رابعه‌ و 45 خامسه‌ ذكر نموده‌ است‌ (ص‌ 21) اما ترتيبي‌ كه ‌او براي‌ استخراج‌ كبيسه‌هاي‌ اين‌ گاه‌شماري اتخاذ كرده‌، براي‌ طول‌ سالي‌ كه‌ آورده‌، تنظيم‌ نشده‌ است‌ (عبداللهي‌، 1366 ش‌، ص‌ 308) و باعث‌ بروز اختلاف‌ در چگونگي‌ اعمال‌ كبيسه‌ها مي‌شود. طول‌ سال‌ در اين‌ گاه‌شماري بر اساس‌ اطلاع‌ دقيق‌ از تعداد روزهايي‌ به‌ دست‌ مي‌آيد كه‌ در يك‌ دوره‌ زماني‌ خاص ‌بايد كبيسه‌ شوند. اين‌ موضوع‌ خود به‌ يكي‌ از مهمترين ‌ويژگيهاي‌ كبيسه‌گيري‌ در گاه‌شماري جلالي‌ (كه‌ مظهر دقت ‌بي‌نظير اين‌ گاه‌شماري به‌ حساب‌ مي‌آيد)، يعني‌ اعمال‌ دوره‌اي‌ كبيسه‌هايي‌ با فاصله‌ پنج‌ سال‌، بستگي‌ دارد. اين‌، بر خلاف‌ عرف ‌رايج‌ در انواع‌ گاه‌شماري‌هاي‌ ديگر است‌ كه‌ در آنها فقط كبيسه‌هاي‌ چهارساله‌ وجود دارد.

چگونگي‌ كبيسه‌گيري‌ پنج‌ ساله‌، بعد از اعمال‌ تعداد معيني‌ كبيسه‌ چهار ساله‌، موضوع‌ بحثهاي‌ بسياري‌ شده‌ است‌. گروهي‌ (از جمله‌ تقي‌زاده‌، ج‌ 6، ص‌ 152ـ 154؛صياد، 1375 ش‌، ص‌ 116) منكر وجود روش‌ خاصي‌ براي‌ كبيسه‌گيريهاي‌ چهارساله‌ و پنج‌ساله‌اند. بنا به‌ جدول‌ كبيسه‌هاي‌ جلالي‌ در زيج‌ ايلخاني‌ دوره‌هاي‌ حاصل‌ از اعمال‌ اين‌ كبيسه‌ها در يك‌ دوره‌ 128 ساله‌ ثابت‌ مي‌شده‌ و بر اساس‌ اين‌ دوره‌ مي‌توان‌ طول‌ سال‌ را در گاه‌شماري جلالي‌ محاسبه‌ كرد (عبداللهي‌، 1366 ش‌، ص‌ 311ـ 312). در اين‌ دوره‌ 128 ساله ‌جمعاً 31 روز كبيسه‌ اعمال‌ مي‌شود. دقت‌ اينگونه‌ كبيسه‌گيري‌ در گاه‌شماري جلالي‌ براي‌ برابرسازي‌ تعداد معيني‌ از روزهاي ‌سال‌ با حركت‌ واقعي‌ خورشيد درمنطقه‌البروج‌ و نيز محاسبه‌ طول‌ سال‌ شمسي‌، در مقايسه‌ با ساير گاه‌شماري‌هاي‌ شمسي‌، از جمله‌ گاه‌شماري ميلادي‌ به‌مراتب‌ بيشتر است‌ (باراني‌، ص‌ 166ـ 175).

مهمترين‌ منابع‌ تاريخي‌ درباره‌ گاه‌شماري جلالي‌، زيجها يا شرح‌ زيجهايي‌ است‌ كه‌ از زمان‌ رواج‌ اين‌ گاه‌شماري (قرن‌پنجم‌ هجري‌ قمري‌) و پس‌ از آن‌ نگاشته‌ شده‌اند. بجز زيج ‌مفرد محمدبن‌ ايوب‌ طبري‌ و زيج‌ معتبر سنجري‌ عبدالرحمان‌ خازني‌ و زيج‌ ايلخاني‌ خواجه‌ نصيرالدين‌ طوسي‌، حسن‌بن‌ حسين‌ سمناني‌ در توضيح‌ زيج‌ ايلخاني‌ (تأليف‌ 795؛ گ‌ 67 ر ـ68 پ‌) و عبدالعلي‌ بيرجندي‌ در شرح‌ زيج‌ جديد سلطاني‌ (تأليف‌ 929؛ گ‌ 17 ر ـ 20 ر) به‌ ذكر نكاتي‌ درباره‌ گاه‌شماري ‌جلالي‌ پرداخته‌اند. ابوالفضل‌ علامي‌، تاريخ‌نگار و نويسنده‌ دوره‌ تيموريان‌ هند، نيز در چند جا (از جمله‌، 1877ـ1886، ج‌ 1، ص‌ 18، ج‌ 2، ص‌ 3) تاريخهاي‌ گوناگوني‌ را با گاه‌شماري ‌جلالي‌ ثبت‌ كرده‌ است‌. از اواخر قرن‌ دهم‌ ـ اوايل‌ قرن‌ يازدهم ‌هجري‌ قمري‌، كه‌ تهيه‌ سالنامه‌ها و تقويمهاي‌ سالانه‌ به ‌زبان‌ فارسي‌ رواج‌ يافت‌، تاكنون‌، گاه‌شماري جلالي‌ نيز دركنار ساير انواع‌ گاه‌شماري‌ها در اين‌ سالنامه‌ها درج‌ مي‌شود (براي‌ نمونه‌ نک: نجومي‌، ص‌ 2). تقويم‌ سال‌ 609 جلالي‌/1687 ميلادي‌، كه‌ در 1696 ميلادي‌ در رم‌ چاپ‌ شده‌ است‌، كهنترين‌ نمونه‌ گاه‌شماري جلالي‌ در اروپا به‌ شمار مي‌رود (براي‌ آگاهي‌ بيشتر درباره‌ گاه‌شماري جلالي‌ نک: گينتسل‌، ج‌ 1، ص‌ 300ـ305؛ عبداللهي‌، 1366 ش‌، ص‌ 297ـ317؛ كريستوفورتي‌، ص‌ 82 ـ93).

فهرست عناوين بازگشت        ادامه